Alouette 3 display

Terug

Welke oudere luchtvaartliefhebber heeft ze niet gezien!
Bij vrijwel alle nationale en internationale luchtvaartshows
van naam stonden ze in het vliegprogramma.
De Grasshoppers, het helicopter display team van de
Koninklijke Luchtmacht met hun kleurige Alouette 3
helicopters.
Het team vloog vanaf 1973 tot augustus 1995 met een
viertal Alouette 3 helicopters; de naam, Grasshoppers,
was vernoemd naar de sprinkhaan in het embleem van
het 299 squadron.
In 1973 en de jaren daarna waren de helicopters voorzien
van een geel strepenpatroon op de standaard donkere
camouflage, vanaf het seizoen 1980 werd de Nederlandse
driekleur geintroduceerd. 
 
Als toeschouwers bij vrijwel alle Nederlandse shows
van de Grasshoppers hebben we ons, net als de vele
andere duizenden aanwezigen, altijd prima vermaakt
met het displayprogramma van het 4tal.
Met vliegfiguren als het demonstreren van de
wendbaarheid, het close formation vliegen(dicht bij elkaar
show), het uitelkaar vliegen om daarna snel weer
feilloos op te formeren in een strakke formatie en de solo
display wisten de teamleden het helicoptervliegen op een

zeer professionele manier uit te dragen.
En om het geheel compleet te maken werd de display
van de Grasshoppers later altijd vergezeld met op de
achtergrond de muziekklanken van synthesizer
Jean Michel Jarre.







patch van demoteam "The Grasshoppers"


We laten Rik Spaan, één van de eerste teamleden van de Grasshoppers in het begin van de jaren 70, over deze periode aan het woord:

"Het eerste team van 1973 bestond uit Geert-Jan Sijtema (captain), Menno van der Berg, Jan Janssen en Harrie van Dam (mijn meest gerespecteerde 'maatje', kortgeleden overleden). Ik was destijds bij de Engelse Red Arrows op bezoek geweest met een Fouga en wist me te herinneren dat zij een 'observer' op de grond hadden, die o.a. vanuit het oogpunt van het publiek de show beoordeelde. Reden voor mij om 'Sijtje' dit te suggereren, hetgeen mij de vijfde plaats opleverde. Ik trainde dus soms mee als het schaap met vijf poten.
De uitgave 'Demoteams van de Koninklijke Luchtmacht' van Antoon Louwers van 1988, toont het échte eerste team van 73, maar met de verkeerde namen. De 'ace' Harrie wordt voor mij uitgemaakt en ik ben kennelijk Wil Korenhof, die er pas in 74 als reserve bijkwam, toen ik Harrie verving omdat hij vertrok naar de KLM."



 
 

foto van het team uit het prille begin (2de samenstelling)
van de Grasshoppers in mei 1974, ter voorbereiding op de
displays van Duindigt en de open dag van vliegbasis 
Twente in augustus van dat jaar.
vlnr: Wil Korenhof (reserve), Geert Jan Sijtema
(team captain), Menno van der Berg, Jan Jansen en
tenslotte Rik Spaan (vervanger van Harry van Dam) .



Militaireluchtvaartnederland.nl: Hadden jullie het programma eerst op papier uitgewerkt en als voorbereiding theoretisch gevlogen, incl met de vlieglimieten zoals vlieghoogte, grootte van bochten en onderlinge afstand etc ?
 
Rik Spaanhet programma werd inderdaad op papier uitgewerkt, maar niet zo precies als jij je wellicht voorstelt. Referentielijnen waren essentieel, met name om een veilige en consistente onderlinge afstand te houden tijdens het kruisen (middenlijn en 'vluchtstroken' van de startbaan bijvoorbeeld). 
Soms moest je daar zelfs 'blind op kunnen varen', zoals op de film bijvoorbeeld goed te zien is:
Bij één van de kruisingen van de twee paren trekken de buitenste twee omhoog nét voor de kruising, terwijl de andere twee doorgaan. De twee buitenste maken dan een scherpe hoge bocht van 180 graden over de andere twee en duiken weer naar beneden in de omgekeerde richting. De paren vliegen vervolgens van elkaar weg. Iets verder trekken beide paren (met nu de andere partners, maar niet meer náást elkaar, maar door het tijdverlies van de hoge bocht 'gestaggered') gelijktijdig op, om alle vier met een 'pedalturn' (om je as draaien met alleen de staartrotor/voetenstuur) weer terug te keren en op elkaar in te vliegen. Dezelfde hoge bocht wordt door de eerste twee die elkaar kruisen opnieuw gedaan en - ziedaar tot ieders verbazing - de oorspronkelijke paren kruisen elkaar weer náást elkaar. Dit manoeuvre noemden we de 'Spanish turns' naar die maloot die het had verzonnen...
Hoe dan ook, als je goed kijkt tijdens zo'n hoge bocht in de film, dan zie je plots uit de rechterhoek een kruisende heli onderlangs schieten. Tot dat moment moest je dus echt zeker zijn dat iedereen goed op zijn 'spoor' zat, want je zag elkaar niet.

 
Een soortgelijke situatie bestond na de solo (Delta), bij de hoge bocht om weer in de formatie te duiken. Halverwege in de top van de bocht vloog je met de buik naar de naderende formatie en je zag ze pas weer op het moment dat ze onder je door kwamen. De formatie zag de solo uiteraard wél, tot deze erachter zat en erin zakte (en dit dus ook meldde).
 
Referenties en hoogtes waren dus essentieel, maar vooral de onderlinge hoogtes, niet zozeer de werkelijke hoogtes. Heli's die op lage hoogte en lage snelheid of met de wind mee vliegen, bevinden zich voortdurend in de 'dead man's curve'. Autoroteren in geval van een motorstoring o.i.d. is binnen die grafiek in theorie niet mogelijk. Je crasht. 
Ongevaarlijk was het dus allemaal niet, maar dat geldt voor alle demos. De hoogte werd ingegeven door het zicht op de show vanuit het publiek
 
- Een vast punt was in zoverre belangrijk dat je niet midden voor het publiek begon en (10 minuten) later een kilometer verder aan het showen was. Wind in de baanrichting was een etter. Een windcomponent in de baanrichting van slechts 6km/uur impliceert dat je tijdens de show pakweg een kilometer 'verschuift'. Om dat te compenseren werd met verschillende luchtsnelheden gevlogen, afhankelijk van het met de wind méé of tegen de wind in vliegen. Dat impliceerde dat het met de wind meevliegend paar langzamer vloog en dus ook minder hoog kon optrekken bij de pedalturns aan het eind van de baan. In de praktijk was er dan ook een limiet voor de windcomponent in de baanrichting. Ik kan me niet meer herinneren hoeveel, maar het zal zo'n 20 knopen geweest zijn.
Die windcomponent speelde vooral een rol in de beperkte arena van Duindigt, waarbuiten je gewoon in de tuin van de buren terecht zou komen...






het Grasshoppers team in de prille beginjaren met de  
gele vlakken op de Alouettes tijdens een fotoshoot
van het viertal boven de Veluwe.
foto KLu.




 

het legendarische demonstratieteam "The Grasshoppers" 
tijdens een formatievlucht in box formation op weg naar
een display;
de Alouettes waren voorzien van een opvallend
en kleurrijk rood/wit/blauw kleurenschema; het team vormde 
vanwege hun afwisselende en spectaculaire vliegshows
een graag geziene gast in talloze landen in Europa.
foto fotovlucht Koninklijke Luchtmacht





Militaireluchtvaartnederland.nl: Ik neem aan dat je je tijdens je draai solo concentreerde op 1 centraal punt onder een vaste snelheid en hoogte instelling.
 
Rik Spaan: - De solo was in essentie een paar pedalturns (dubbele, je ziet de horizon twee keer langskomen, neus hoog/neus laag), pirouetjes en een acht achteruit, gevolgd door een achterwaartse klim (neus hoog) en een dubbele pedalturn vanuit neus laag.
Het moeilijkste was daarna weer in de formatie zakken. Deze manoeuvre was nauwelijks te corrigeren indien je de timing (het moment van optrekken gevolgd door de hoge bocht) verkeerd had, vanwege de relatief hoge onderlinge naderingssnelheid en het dubbele verergerende effect van de windcomponent in de baanrichting . 
Het was Harrie's manoeuvre dat ik van hem moest overnemen en geloof me dat het wat zweet gekost heeft...




 

In het seizoen 1980 werden de nieuwe kleuren rood-wit-blauw
geintroduceerd; op de foto de A-499 in het nieuwe opvallende
display jasje in juni 1980.






brochure van het team voor het displayseizoen 1983 met
de volgende samenstelling vlnr:
eerste luitenant Theo ten Haaf,
 eerste luitenant Lour Kirkels, 
kapitein Frans van Diepenbeek (teamcoach), eerste luitenant
Marcel van Rosmalen (teamleider), eerste luitenant 
Bas Grootenhuis en tweede luitenant Arie Pals.

De zgn. rookinstallaties werden door het team voor het
eerst toegepast in het displayseizoen 1982.

Deze bestond uit een leiding die dieselolie in de hete
uitlaat spoot, hierdoor ontstond dan witte rook.


Militaireluchtvaartnederland.nl: Waren de kisten allen voorzien van dezelfde hoeveelheid fuel, zodat ze vrijwel even zwaar cq wendbaar waren?
 
Rik Spaan:- De brandstof was inderdaad het minimum dat voor een show benodigd was, pakweg een half uur (een kwart van normaal/vol). Er diende wel altijd twee zandzakken op de linker passagierstoel gebonden worden. De Alouette moest een minimum aan gewicht vóór hebben om voldoende 'pitch' (neusstand) te houden. Stel je voor dat de hoofdrotor bij stilstaand hoveren in het horizontale vlak draait (niet helemaal waar, de hoofdrotor compenseert ook de horizontale dwarsvector van de staartrotor die anders zou resulteren in het zijwaarts hoveren). 
De horizontale staartvlakken hebben uiteraardook geen invloed zonder voorwaartse snelheid. 
Afhankelijk van de voor/achter gewichtsverdeling, hangt het airframe dus met meer of minder neusstand er onder. Hoe minder gewicht vóór, hoe hoger de neusstand in de hover. Daarmee zou de rotor mee achterover hellen en de heli dus achterwaarts gaan vliegen, zodat je dat moet compenseren door de cyclic (stuurknuppel) naar voren te bewegen. Die beweging naar voren (en naar achteren uiteraard ook) is mechanisch begrenst. Er komt dus een moment dat je niet meer naar voren kunt compenseren: je gaat steeds verder achterover en je crasht. Om dat te voorkomen gingen de zandzakken dus mee.
(opmerking: Het was daarom ook de bijnaam waaronder de dienstplichtige waarnemers die vaak als navigator mee vlogen bekend waren. En waarom de waarnemers gewaardeerd werden, zij stapten tenminste zélf in... luchtmacht humor).







De Grasshoppers tijdens een oefening voor het nieuwe
displayseizoen in het voorjaar van 1987.
De crewleden dragen een donkerblauwe overall.
foto KLu





brochure met de crewsamenstelling en het airshow-
programma voor het 
displayseizoen 1993.






drukte op de flightline van De Grasshoppers op vliegbasis
Deelen kort voordat het team gaat starten voor een
gezamenlijke trainingsvlucht  
ter voorbereiding op
het allerlaatste displayseizoen in 1995.
Vanwege het afnemende aantal Alouette's werd het
in 1995 niet langer verantwoord geacht om een aantal
Alouettes ( gemiddeld waren 6 helicopters gereserveerd
en voorzien van displaykleuren) en vliegers te belasten
met het displayvliegen.
Daarnaast zaten er ook nieuwe helicoptertypen aan te
komen waardoor veel vliegers in de conversie gingen
voor deze nieuwe Cougar en Chinook helicopters.
Uiteindelijk werd het legendarische team na een laatste
display op de bakermat Soesterberg op 8 augustus 1995
opgeheven. 

foto Deelen 19 april 1995